نام ماه‌های شمسی — ریشه‌شناسی اوستایی فروردین تا اسفند

نام ماه‌های تقویم شمسی، گنجینه‌ای از اوستا و باور باستانی ایرانیان است. هر ماه به نام یکی از «اَمشاسپَندان» (فرشتگان مقدس) یا «ایزدان» (مظاهر مفاهیم نیک) نام‌گذاری شده است.

ریشه‌شناسی دوازده ماه

• فروردین — از فرَوَشی اوستایی، به معنی «روح‌های پاک نیاکان». ماه نخست بهار، هنگام بازگشت روح‌های اجدادی به خانه‌ها.
• اردیبهشت — از اَشَه‌وَهیشتَه: «بهترین راستی» یا «راستی برتر». نماد نظم و پاکی.
• خرداد — از هَئورَوَتات: «کمال» و «تمامیت». نشانهٔ سلامتی و آب.
• تیر — از تیشتَر، ستارهٔ شعرای یمانی (شباهنگ). ایزد باران در اوستا که جنگ با اپوش (دیو خشکسالی) را برده.
• مرداد — تلفظ کوتاه‌شدهٔ اَمِرِتات: «بی‌مرگی» یا «جاودانگی». گیاهان و رستنی‌ها به این ایزد بانو سپرده شده‌اند.
• شهریور — از خشَتْره‌وَئیریَه: «شهریاری برگزیده» یا «پادشاهی آرمانی». سرپرستی فلزات.
• مهر — از میترَه: «پیمان» و «دوستی». همان ایزدی که جشن مهرگان به نامش است.
• آبان — از اَپَم: «آب‌ها». ایزدبانوی آناهیتا، پاسبان رودها و دریاها.
• آذر — از آتَر: «آتش». نماد روشنی و تطهیر.
• دی — از دَدوَه یا داثوش: «آفریننده». نام دیگری برای اهورامزدا. در اوستا، چهار روز ماه دی به این نام مزین‌اند (روز اول، هشتم، پانزدهم و بیست‌و‌سوم).
• بهمن — از وُهومَنَه: «اندیشهٔ نیک». نخستین آفریدهٔ اهورامزدا، سرپرست چارپایان سودمند.
• اسفند — از سپَنته‌آرمَئیتی: «فروتنی پاک». ایزدبانوی زمین و باروری.

الگوی نام‌گذاری

هفت ماه (اردیبهشت، خرداد، مرداد، شهریور، مهر، بهمن، اسفند) به اَمشاسپَندان — شش فرشتهٔ مقدس به‌اضافه اهورامزدا — اختصاص دارد. پنج ماه دیگر (فروردین، تیر، آبان، آذر، دی) به ایزدان یا «یَزَتا»های مهم تعلق گرفته. در هر ماه، یک روز هم‌نام آن ماه است؛ مثلاً «تیر روز در تیر ماه» جشن تیرگان است.

چرا این نام‌ها امروز هم زنده‌اند؟

برخلاف بسیاری از فرهنگ‌ها که نام‌های دینی کهن خود را در گاه‌شماری از دست داده‌اند، ایرانیان حتی پس از پذیرش اسلام، این نام‌های اوستایی را در گاه‌شمار خورشیدی نگه داشتند. این موضوع یک نوع تداوم فرهنگی است که در منطقه کم‌نظیر است. اصلاحات گاه‌شماری در زمان خیام و سپس در ۱۳۰۴ خورشیدی نیز فقط ساختار را تغییر دادند، نه نام‌ها را.