نام ماه‌های کردی — تقویمی از طبیعت زاگرس

نام ماه‌های کردی، آینه‌ای از طبیعت و کشاورزی کردستان است: از شخم بهاره تا گل، خرمن، تاکستان، باد سرد و انبار برف. این نام‌ها، تصویری زنده از زندگی روستایی در کوهستان‌های زاگرس به دست می‌دهند.

ریشه‌شناسی دوازده ماه

• خاکه‌لیوه (ماه ۱) — از «خاک» + «لیو» (خیس، نرم). «ماه خاک نرم» — هنگام شخم بهاره پس از آب‌شدن برف. متناظر با فروردین.
• گولان (ماه ۲) — از «گول» (گل). «ماه گل». فصل شکوفه. متناظر با اردیبهشت.
• جوزه‌ردان (ماه ۳) — از «جوزه» (جوانهٔ تازه) یا «گردو نرم». فصلی که میوه‌ها به‌تدریج می‌رسند.
• پووشپه‌ر (ماه ۴) — «پر از علف». فصلی که چراگاه‌ها سرسبزند.
• گه‌لاویژ (ماه ۵) — نام ستارهٔ گه‌لاویژ (سهیل) که در این ماه در آسمان دیده می‌شود. نام دختران کرد نیز هست.
• خه‌رمانان (ماه ۶) — «ماه خرمن». فصل برداشت گندم.
• ره‌زبه‌ر (ماه ۷) — «ره‌ز» (تاکستان) + «به‌ر» (بار). «ماه بار تاکستان» — فصل انگورچینی.
• گه‌لاریزان (ماه ۸) — «گه‌لا» (برگ) + «ریزان» (ریزش). «ماه برگ‌ریزان». متناظر با آبان.
• سه‌رماوه‌ز (ماه ۹) — «سه‌رما» (سرما) + «وه‌ز» (وزش/باد). «ماه باد سرد».
• به‌فرانبار (ماه ۱۰) — «به‌فر» (برف) + «انبار». «ماه انبارِ برف» — قله‌ها از برف انباشته می‌شوند.
• ریبه‌ندان (ماه ۱۱) — «راه‌بندان». ماهی که برف، گردنه‌ها و راه‌ها را می‌بندد.
• ره‌شه‌مه (ماه ۱۲) — «ره‌ش» (سیاه) + «مه» (ماه). «ماه سیاه» — تاریک‌ترین ماه پیش از بهار.

الگو: تقویم طبیعت

برخلاف نام‌های اوستایی تقویم شمسی که اساسی دینی-فلسفی دارند، نام‌های کردی کشاورزی-طبیعی هستند. هر ماه به یک رویداد قابل‌مشاهده در طبیعت کردستان وابسته است: شخم، گل، علف، خرمن، انگور، برگ‌ریز، باد، برف، راه‌بسته. این یک «گاه‌شمار کشاورز» در کوهستان‌های زاگرس است.

پیوند با تقویم مادی

کردها این تقویم را میراث «مادها» می‌دانند — یعنی همان قومی که در ۶۱۲ پ.م نینوا را گشودند. سال نخست این گاه‌شمار، سال آن پیروزی است (به همین دلیل سال کردی ۱۳۲۱ سال جلوتر از شمسی است). نام «گه‌لاویژ» (که ستاره است) و «به‌فرانبار» در ادبیات کردی و در زبان نام‌گذاری دختران به‌کار می‌رود.