تقویم زرتشتی (یزدگردی فصلی) — گاهان‌بار و نام روزها

تقویم زرتشتی (یزدگردی فصلی) گاه‌شماری است که زرتشتیان ایران و هند (پارسیان) از آن استفاده می‌کنند. این تقویم میراث ساسانیان است و در سنت زرتشتی، هر روز ماه نام ویژه‌ای از فرشتگان (ایزدان) یا مفاهیم نیک دارد.

تاریخچه

سال مبدأ آن به جلوس یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، در سال ۶۳۲ میلادی بازمی‌گردد. این تقویم در گذر زمان دچار تحولاتی شده و امروزه سه نسخهٔ اصلی دارد:

• یزدگردی قدیمی (سرگردان): بدون کبیسه؛ هر چهار سال یک روز جلو می‌افتد.
• قدیمی پارسیان: مشابه قدیمی، با اصلاحات هندوستان.
• فصلی (Fasli): نسخهٔ اصلاح‌شده که اول فروردین آن همیشه با نوروز شمسی برابر است. این نسخه در سایت ما به‌کار می‌رود.

ساختار

• ۱۲ ماه ۳۰ روزه: فروردین، اردیبهشت، خرداد، تیر، اَمرداد (مرداد)، شهریور، مهر، آبان، آذر، دی، بهمن، اسفند.
• گاهان‌بار: پس از ماه دوازدهم، ۵ روز (یا ۶ روز در کبیسه) به نام «گاهان‌بار» (یا پنجهٔ مسروقه) قرار می‌گیرد. این روزها مقدس‌اند و نام‌های گاتاهای زرتشت را دارند: اهنود، اشتود، سپنتمد، وهوخشتر، وهیشتواش (و در کبیسه: روز ششم).
• هر روز نام دارد: روز ۱ هرمزد، روز ۲ بهمن، روز ۳ اردیبهشت، … تا روز ۳۰ انیران. مناسبت‌های زرتشتی مانند «جشن سده»، «نوروز» و «مهرگان» با نام روز و ماه مشخص می‌شوند.

نحوهٔ محاسبه (یزدگردی فصلی)

1. ابتدا روز سال شمسی محاسبه می‌شود (مثلاً ۲۰ فروردین ۱۴۰۴ = روز ۲۰ام سال شمسی).
2. اگر روز سال ≤ ۳۶۰ بود: روز و ماه فصلی از فرمول m = ⌊(doy−1)/30⌋ + 1 و d = ((doy−1) mod 30) + 1 به‌دست می‌آید.
3. اگر روز سال > ۳۶۰ بود: در گاهان‌بار قرار داریم و روز آن = doy − ۳۶۰.
4. سال فصلی = سال شمسی − ۲۳۵۹ + (اگر در گاهان‌بار باشیم: +۰، در غیر این صورت: +۰).

کبیسه

چون این نسخه با شمسی فصلی همراه است، هر زمان سال شمسی کبیسه باشد، گاهان‌بار ۶ روز خواهد بود (۵ روز اضافه + روز ششم). در سال‌های عادی، گاهان‌بار ۵ روزه است.

کاربرد

این تقویم برای ثبت مناسبت‌های زرتشتی، اوقات نماز و عبادات آیینی به‌کار می‌رود. جشن‌های مهم زرتشتی مانند سده (۱۰ بهمن)، تیرگان (۱۳ تیر)، مهرگان (۱۶ مهر) و نوروز (۱ فروردین) بر این پایه ثبت می‌شوند.