نام ماه‌های گاه‌شمار گیلکی — از نؤرۊز ما تا اسفندار ما

نام ماه‌های گاه‌شمار گیلکی (دیلمی) ترکیبی از واژگان بومی گیلکی، نام‌های یزدتایی فارسی میانه و توصیف طبیعت گیلان است. پایان «ما» در همهٔ نام‌ها، شکل گیلکی واژهٔ «ماه» است.

ریشه‌شناسی دوازده ماه

• نؤرۊز ما (ماه ۱) — «ماه نوروز». نام آغاز سال گیلکی، که حدود ۱۷ مرداد شمسی شروع می‌شود.
• کۊرچ ٚ ما (ماه ۲) — احتمالاً از «کۊرچ» به معنی «خوشه» یا «بستر باریک»، فصل برداشت برنج.
• أرئه ما (ماه ۳) — به احتمال از «أری» (خرد و ریز)، فصل خرد کردن برنج.
• تیر ما (ماه ۴) — هم‌ریشه با «تیر» شمسی، از تیشتَر اوستایی.
• مۊردال ما (ماه ۵) — هم‌ریشه با «مرداد»، از اَمِرِتات (بی‌مرگی).
• شریر ما (ماه ۶) — هم‌ریشه با «شهریور»، از خشَتْره‌وَئیریَه.
• أمیر ما (ماه ۷) — هم‌ریشه با «مهر»، از میترَه.
• آول ما (ماه ۸) — هم‌ریشه با «آبان»، گویش گیلکی اَپ (آب).
• سیا ما (ماه ۹) — «ماه سیاه»! اشاره به ابرهای پاییز گیلان و کوتاه شدن روز. متناظر با آذر شمسی.
• دیا ما (ماه ۱۰) — هم‌ریشه با «دی»، از دَدوَه.
• ورفن ٚ ما (ماه ۱۱) — «ماه برف»! از واژهٔ گیلکی «وَرف» (برف). متناظر با بهمن شمسی، گرم‌ترین ماه برفی گیلان.
• اسفندار ما (ماه ۱۲) — هم‌ریشه با «اسفند»، از سپَنته‌آرمَئیتی اوستایی.

تفاوت با تقویم تبری

هرچند ساختار «۱۲ ماه ۳۰ روزه + پنجه» میان تقویم گیلکی و تبری مشترک است، نام‌گذاری تفاوت‌های شایان توجهی دارد:

• تبری بیشتر از نام‌های اوستایی و گیاهان (انار، سرو) بهره می‌برد.
• گیلکی توصیفی‌تر است: «سیا ما» (سیاه)، «ورفن ما» (برف) — مستقیماً به طبیعت گیلان اشاره دارد.
• چهار ماه گرم‌سیر گیلان (تیر، مۊردال، شریر، أمیر) نام‌های اوستایی را حفظ کرده‌اند.

پنجیک

«پنجیک» شکل گیلکی «پنجه» است — یعنی پنج روز افزوده برای تکمیل سال. مانند پیتک تبری، در سال‌های کبیسه یک روز ششم به آن افزوده می‌شود.