تفاوت تقویم تبری و شمسی
تقویم تبری یا مازندرانی یکی از کهنترین تقویمهای خورشیدی ایران است که در میان مردم مازندران و تبرستان تاریخی رواج داشته. با اینکه هر دو خورشیدیاند، سال نو، نام ماهها و شمارهی سالهایشان کاملاً متفاوت است.
تبرستان، سرزمین فراموششدهی تقویم
مازندران امروز همان «تبرستان» تاریخی است — سرزمینی که در دامنهی شمالی البرز میان دریای خزر و کوه فشرده شده. این منطقه در طول تاریخ استقلال فرهنگی ویژهای داشت و حتی پس از فتح ایران توسط اعراب، تا مدتها زیر سلطهی اسپهبدان محلی باقی ماند. یکی از نشانههای این استقلال، تقویم مستقل این مردم است: تقویم تبری یا مازندرانی.
این تقویم امروز هم در میان اهالی مازندران زنده است، هرچند در تقویم رسمی کشور جایی ندارد.
تفاوت اول: مبدأ و شمارهی سال
بزرگترین تفاوت عددی این است: تقویم تبری حدود ۱۳۳ سال از شمسی جلوتر است.
تقویم هجری شمسی از سال ۶۲۲ میلادی — سال هجرت پیامبر — شمارش میکند. تقویم تبری اما مبدأش را از دوران اسپهبدان تبرستان، حدود ۴۸۹ میلادی، میگیرد؛ یعنی بیش از یک قرن پیش از شمسی.
نتیجهی عملی: وقتی ما سال ۱۴۰۴ شمسی داریم، تقویم تبری سال ۱۵۳۷ را نشان میدهد.
تفاوت دوم: نوروز در تابستان
مهمترین تفاوت روزمره، زمان سال نو است.
نوروز شمسی در اعتدال بهاری، یعنی حدود ۲۱ مارس / اول فروردین برگزار میشود. اما جشن سال نوی تبری — که مردم مازندران آن را «نوروز تبری» یا «نوروزه» مینامند — در حدود ۲ مرداد شمسی (اواخر جولای) است؛ یعنی وسط تابستان.
این تفاوت به دریفت تاریخی تقویمهای بدون کبیسه برمیگردد. تقویم تبری در دورهای از تاریخ کبیسه را تنظیم نکرد و نوروزش بهتدریج از بهار به تابستان رفت. بعدها با اصلاحاتی این تاریخ ثابت ماند، اما دیگر به بهار بازنگشت.
تفاوت سوم: نامهای ماهها
تقویم شمسی از نامهای ایزدان اوستایی استفاده میکند: فروردین، اردیبهشت، خرداد و... اما تقویم تبری نامهای کاملاً بومی و مازندرانی دارد که ریشه در زبان طبری دارند:
| شماره | نام تبری | معادل تقریبی شمسی |
|---|---|---|
| ۱ | فردینهما | ۲ مرداد – ۳۱ مرداد |
| ۲ | کرچهما | ۱ – ۳۰ شهریور |
| ۳ | هرهما | ۳۱ شهریور – ۲۹ مهر |
| ۴ | تیرماه | ۳۰ مهر – ۲۹ آبان |
| ۵ | ملارهما | ۳۰ آبان – ۲۹ آذر |
| ۶ | شروینهما | ۳۰ آذر – ۲۹ دی |
| ۷ | میرهما | ۳۰ دی – ۲۹ بهمن |
| ۸ | اونهما | ۳۰ بهمن – ۲۹ اسفند |
| ۹ | ارکهما | ۶ فروردین – ۴ اردیبهشت |
| ۱۰ | دِماه | ۵ اردیبهشت – ۳ خرداد |
| ۱۱ | وهمنهما | ۴ خرداد – ۲ تیر |
| ۱۲ | نوروزما | ۳ تیر – ۱ مرداد |
پسوند «ما» در زبان طبری به معنای «ماه» است. «فردینهما» یعنی ماه آغازین، «نوروزما» یعنی ماه نوروز.
تفاوت چهارم: پیتک و شیشک — روزهای اضافه
مثل تقویم زرتشتی، تقویم تبری هم هر ماه را دقیقاً ۳۰ روز حساب میکند. ۱۲ ماه × ۳۰ روز = ۳۶۰ روز. اما سال خورشیدی ۳۶۵ روز دارد.
پنج روز باقیمانده در تقویم تبری «پیتک» نام دارند و در انتهای سال، بین ماه دوازدهم (نوروزما) و آغاز ماه اول (فردینهما) قرار میگیرند. در سال کبیسه، روز ششمی اضافه میشود که «شیشک» نام دارد — روز ویژهای که در هیچ ماهی نیست و وجودش جشن دارد.
تفاوت پنجم: نام فصلها
فصلها هم در تقویم تبری نامهای محلی دارند:
- وِهار — بهار
- تاوِسّون — تابستان
- پَئیز — پاییز
- زِمسّون — زمستان
این نامها در گویش مازندرانی امروز هنوز زندهاند و هر مازندرانی آنها را میشناسد.
جمعبندی: دو تقویم خورشیدی، دو دنیای متفاوت
| شمسی | تبری | |
|---|---|---|
| مبدأ | ۶۲۲ میلادی | حدود ۴۸۹ میلادی |
| سال ۱۴۰۴ شمسی | ۱۴۰۴ | ۱۵۳۷ |
| سال نو | اول فروردین (۲۱ مارس) | حدود ۲ مرداد |
| نام ماهها | فروردین تا اسفند | فردینهما تا نوروزما |
| طول ماه | ۲۹ تا ۳۱ روز | همیشه ۳۰ روز |
| روزهای اضافه | در اسفند | پیتک (۵ روز) + شیشک (کبیسه) |
| منطقهی استفاده | سراسر ایران (رسمی) | مازندران (بومی) |
تقویم تبری نه تنها یک سیستم زمانشماری، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم مازندران است. وقتی پیرمردی در روستایی نزدیک ساری از «فردینهما» حرف میزند، نه تنها یک ماه، بلکه هزار سال تاریخ تبرستان را با خود حمل میکند.
نظرها (0)