تفاوت و تشابه تقویم تبری و گیلکی
تقویم تبری (مازندران) و تقویم دیلمی یا گیلکی (گیلان) هر دو از تقویمهای بومی ساحل جنوبی خزرند. هر دو سال نو تابستانی دارند، هر دو ماههای سیروزه، و هر دو پنج روز اضافه در انتهای سال — اما نه روز نوروزشان یکی است، نه نام ماههایشان، و نه شمارهی سال.
دو تقویم از دو سوی جنگل
دو استان مازندران و گیلان از دیرباز همسایه بودهاند: یک رشته کوه البرز در پشت، یک دریای خزر در جلو، و جنگلی انبوه میانشان. این نزدیکی جغرافیایی باعث شده فرهنگ این دو منطقه شباهتهای زیادی داشته باشد — از جمله در تقویم. اما همانقدر که شباهت دارند، تفاوت هم دارند.
تقویم مردم مازندران را تبری مینامند و تقویم مردم گیلان را دیلمی یا گیلکی. هر دو خورشیدیاند، هر دو سال نوشان در تابستان است، و هر دو میراث فرهنگی ارزشمندی از ایران پیش از اسلاماند — اما جزئیاتشان با هم فرق دارد.
شباهتها
۱. هر دو خورشیدی و تابستانیاند
در هر دو تقویم، سال نو در تابستان برگزار میشود، نه در اعتدال بهاری. تقویم تبری سال نوش در حدود ۲ مرداد است و تقویم گیلکی در ۱۷ مرداد — دو هفته بعد از هم. هر دو این تاریخها ریشه در همان دریفت تاریخی دارند که در تقویمهای بدون کبیسهی دوران ساسانی اتفاق افتاد.
۲. ساختار ماهها یکسان است
هر دو تقویم از همان الگوی باستانی پیروی میکنند: ۱۲ ماه × ۳۰ روز = ۳۶۰ روز، بهعلاوهی چند روز اضافه در انتهای سال. این ساختار را از تقویمهای ایران باستان به ارث بردهاند — همان الگویی که در تقویم زرتشتی هم دیده میشود.
۳. روزهای اضافه در پایان سال
هر دو تقویم پنج روز اضافه دارند که در هیچ ماهی قرار نمیگیرند:
- در تبری این روزها «پیتک» نام دارند
- در گیلکی «پنجیک» نام دارند
هر دو کلمه ریشه در «پنج» دارند و مفهوم یکسانی را منتقل میکنند: روزهای بینابینی که نه به سال گذشته تعلق دارند، نه به سال آینده. در سال کبیسه، روز ششمی اضافه میشود که در تبری «شیشک» نام دارد.
۴. هر دو از زبان بومی منطقه استفاده میکنند
نام ماهها در هر دو تقویم از زبان محلی گرفته شده — نه از اوستا، نه از عربی. تبری از زبان طبری-مازندرانی، و گیلکی از زبان گیلکی-دیلمی. این ویژگی این دو تقویم را از تقویم شمسی رسمی متمایز میکند.
تفاوتها
۱. روز نوروز: دو هفته فاصله
با اینکه هر دو سال نوشان در مرداد است، دقیقاً یک روز نیستند:
- نوروز تبری: حدود ۲ مرداد شمسی
- نوروز گیلکی: ۱۷ مرداد شمسی (دقیقاً)
این ۱۵ روز تفاوت نشان میدهد که دریفت تاریخی دو تقویم بهطور مستقل از هم اتفاق افتاده — هر کدام از یک مبدأ و با یک تاریخچه.
۲. شمارهی سال: تفاوت بزرگ
اینجاست که دو تقویم بهشکل اساسی از هم جدا میشوند:
- تقویم تبری از مبدأ خاص خودش — دوران اسپهبدان تبرستان در حدود ۴۸۹ میلادی — میشمارد. شمارهی سالش حدود ۱۳۳ سال از شمسی بیشتر است. شمسی ۱۴۰۴ = تبری ۱۵۳۷.
- تقویم گیلکی شمارهی سال مستقلی ندارد — از همان شمارهی سال هجری شمسی استفاده میکند. فقط روز آغاز سال تغییر میکند. شمسی ۱۴۰۴ = گیلکی ۱۴۰۴.
بهعبارت سادهتر: تقویم تبری یک سیستم زمانشماری مستقل است، اما تقویم گیلکی بیشتر شبیه به یک نسخهی جابهجاشده از تقویم شمسی است — همان سال، ماههای متفاوت، شروع متفاوت.
۳. نام ماهها: کاملاً متفاوت
با اینکه هر دو دوازده ماه سیروزه دارند و هر دو از مرداد شمسی شروع میکنند، نام ماههایشان کاملاً فرق دارد:
| شماره | تبری | گیلکی (دیلمی) | معادل تقریبی شمسی |
|---|---|---|---|
| ۱ | فردینهما | انارماه | مرداد |
| ۲ | کرچهما | ویلماه | شهریور |
| ۳ | هرهما | تیرماه | مهر |
| ۴ | تیرماه | مردادماه | آبان |
| ۵ | ملارهما | شهریورماه | آذر |
| ۶ | شروینهما | مهرماه | دی |
| ۷ | میرهما | آبانماه | بهمن |
| ۸ | اونهما | آذرماه | اسفند |
| ۹ | ارکهما | دیماه | فروردین |
| ۱۰ | دِماه | بهمنماه | اردیبهشت |
| ۱۱ | وهمنهما | اسفندماه | خرداد |
| ۱۲ | نوروزما | نوروزماه | تیر |
| — | پیتک | پنجیک | پایان سال |
جالب است که هر دو ماه دوازدهم را «نوروز» مینامند — یادگاری از دورهای که نوروز هنوز در این ماه میافتاد.
۴. منطقه و زبان
تقویم تبری متعلق به مازندران (تبرستان تاریخی) و زبان طبری-مازندرانی است. تقویم گیلکی متعلق به گیلان (دیلمستان تاریخی) و زبان گیلکی-دیلمی. این دو زبان هرچند خویشاوندند، اما نامهای بسیار متفاوتی برای ماهها انتخاب کردهاند.
جمعبندی
| تبری | گیلکی (دیلمی) | |
|---|---|---|
| منطقه | مازندران | گیلان |
| سال نو | ~۲ مرداد | ۱۷ مرداد |
| شماره سال (۱۴۰۴ شمسی) | ۱۵۳۷ | ۱۴۰۴ |
| طول ماه | ۳۰ روز | ۳۰ روز |
| روزهای اضافه | پیتک (۵ روز) | پنجیک (۵ روز) |
| روز کبیسه | شیشک | روز ششم پنجیک |
| نام ماهها | طبری-مازندرانی | گیلکی-دیلمی |
| مبدأ مستقل | بله (~۴۸۹ م) | خیر (= شمسی) |
این دو تقویم مثل دو برادری هستند که در یک خانه بزرگ شدهاند اما هر کدام شخصیت جداگانهای پیدا کردهاند. ریشهشان یکی است — ایران باستان، ساحل خزر، آفتاب تابستان — اما مسیر تاریخیشان آنها را به دو جای متفاوت رسانده است.
نظرها (0)