چارشنبه‌سوری و سیزده‌بدر — آیین‌های آغاز و پایان نوروز

دو آیین پایانی و آغازی نوروز — چارشنبه‌سوری در آخرین چهارشنبهٔ سال، و سیزده‌بدر در روز سیزدهم فروردین — قدیمی‌ترین آیین‌های زندهٔ ایران زمین هستند که بر هیچ تقویم رسمی استوار نیستند.

چارشنبه‌سوری — جهیدن از روی آتش

در شب آخرین چهارشنبهٔ سال (سه‌شنبه شب)، بوته‌های هیزم یا کاه می‌افروزند و مردم از روی آتش می‌پرند و می‌خوانند:

زردی من از تو، سرخی تو از من!

یعنی: «بیماری، خستگی و رنج من به آتش، و گرما، نشاط و سرخی آتش به من.» این یکی از کهن‌ترین آیین‌های گذار زرتشتی است که در آن آتش، نقش پاک‌کننده دارد. در گاه‌شمار باستانی، آخرین پنج روز سال — «پنجهٔ گاهانی» یا «همسپتمدم» — روزهای ویژه‌ای بودند که روح‌های نیاکان به خانه‌ها بازمی‌گشتند.

چرا چهارشنبه؟

این آیین در زمان زرتشتی به آخرین پنجهٔ سال (پنج روز پایانی) متعلق بود. پس از اسلام، چون چهارشنبه نزد عرب جاهلی «نحس» شمرده می‌شد، احتمالاً برای دور کردن این «نحوست»، آیین آتش‌افروزی به آخرین چهارشنبهٔ سال منتقل شد. اما در اصل، این یک آیین زرتشتی است که هیچ ربطی به چهارشنبه ندارد.

قاشق‌زنی و فالگوش

دیگر سنّت‌های شب چارشنبه‌سوری:

• قاشق‌زنی — کودکان روی سرشان چادر می‌کشند و دربه‌در با قاشق و کاسه نوازندگی می‌کنند تا شیرینی بگیرند. شبیه «Trick or Treat» هالووین.
• فالگوش — کسی پشت در خانه می‌ایستد و گوش می‌دهد. اولین جمله‌ای که می‌شنود، فال او برای سال نوست.
• کوزه‌شکستن — کوزهٔ سفالی پر از بدی‌های سال کهنه از پشت بام به زمین می‌اندازند تا بشکند.
• آجیل چارشنبه‌سوری — هفت نوع آجیل: نخود، کشمش، انجیر، توت، خرما، گردو، فندق.

سیزده‌بدر — بیرون رفتن از خانه

روز سیزدهم فروردین، مردم از خانه بیرون می‌روند و یک روز کامل در طبیعت می‌گذرانند. ماندن در خانه روز سیزدهم، بدشگون است.

چرا عدد ۱۳؟

چند روایت وجود دارد:

• در گاه‌شمار زرتشتی، روز سیزدهم هر ماه به نام «تیر» (ایزد باران و آب) است. این یعنی سیزدهم فروردین، روز تیر در فروردین است — روز پیوند خورشید و باران، نمادی از باروری.
• روایت دیگر: ۱۲ ماه سال هر کدام نمایندهٔ یک هزارهٔ زرتشتی است. روز سیزدهم نمایندهٔ پایان این دوازده هزاره است و در آن، باید جهان به طبیعت پس داده شود.

گره زدن سبزه

دختران دم بخت در روز سیزده‌بدر، گرهی به سبزه می‌زنند و آرزو می‌کنند که سال جدید همسری بیابند. سبزه‌ای که خانواده دو هفته از نوروز برایش زحمت کشید، در سیزده‌بدر به آب جاری می‌سپارند تا تمام بدی‌های سال گذشته را با خود ببرد.

دروغ سیزده

روز سیزده‌بدر، دروغ گفتن آزاد است و بی‌حرج. این آیین احتمالاً ریشه در یک سنّت کهن دارد که در آن یک روز سال، نظم اجتماعی شکسته می‌شد. شبیه «April Fool's» در فرهنگ غرب — جالب اینکه هر دو در همان ایام سال هستند.