نوروز — از آپادانای داریوش تا میراث یونسکو

نوروز، کهن‌ترین جشن زندهٔ ایران، بیش از سه هزار سال است که در آغاز بهار برگزار می‌شود. این جشن نه‌تنها در ایران، بلکه در افغانستان، تاجیکستان، آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان، عراق، ترکیه، هند و پاکستان نیز جشن گرفته می‌شود.

ریشه — هخامنشی و پیش از آن

قدیمی‌ترین سند مستقیم دربارهٔ نوروز، نقش‌برجستهٔ آپادانای تخت جمشید (دورهٔ داریوش بزرگ، ۵۰۰ پ.م) است که هیئت‌های نمایندگی از سرتاسر امپراتوری در حال آوردن هدیه به شاه نشان داده شده‌اند. این جشن سالانهٔ تخت جمشید، احتمالاً همان نوروز است. اما آیین خود از پیش از هخامنشیان، در آیین زرتشتی، ریشه دارد.

اوستا و جشن گاه

در گاتاها و یسنای اوستا، شش جشن گاهنبار وجود دارد که سال زرتشتی را به شش بخش تقسیم می‌کند. نوروز خود به‌صراحت گاهنبار نیست، ولی پیش از همهٔ آنها قرار دارد. ابوریحان بیرونی در «التفهیم» می‌نویسد که نوروز، روز برخاستن جمشید پادشاه افسانه‌ای بود.

ساسانی — اوج رسمیت

در دورهٔ ساسانیان (۲۲۴–۶۵۱ م)، نوروز به جشن رسمی دولتی تبدیل شد. شاهنشاه ساسانی در روز نوروز در ایوان کسری در تیسفون می‌نشست و هدایای سرتاسر امپراتوری را می‌پذیرفت. این رسم تا روزگار خلفای اموی و عباسی نیز حفظ شد.

پس از اسلام — تداوم زیر سایه

پس از حملهٔ اعراب، نوروز چندبار از سوی برخی فقها به‌عنوان «جشن غیر اسلامی» محکوم شد، اما هرگز کنار گذاشته نشد. حتی خلفای عباسی نوروز را گرامی می‌داشتند. شاعرانی چون منوچهری، فرخی، خاقانی، سعدی، حافظ و مولوی همگی شعرهای زیبایی در ستایش نوروز سروده‌اند.

اصلاح خیام و نوروز نجومی

در سال ۴۷۱ هجری قمری (۱۰۷۹ م)، خیام و گروهی از منجمان تقویم جلالی را تنظیم کردند که نوروز را دقیقاً با لحظهٔ اعتدال بهاری منطبق ساخت. این یعنی نوروز، که از روزگار باستان حدود ۲۱ مارس بود، حالا با ساعت دقیق نجومی هم‌خوان شد.

هفت‌سین — نمادها

سفرهٔ هفت‌سین، سنّت نسبتاً جدیدتری است (حدوداً ۲۰۰ سال). هفت چیز که با حرف «س» آغاز می‌شود: سیب، سرکه، سنجد، سیر، سماق، سمنو، سبزه. هر یک نمادی است:

• سبزه — رستاخیز طبیعت
• سمنو — برکت و قدرت
• سیب — زیبایی و سلامت
• سنجد — عشق
• سرکه — صبر و کهولت
• سیر — درمان و پاکی
• سماق — طلوع آفتاب

افزون بر هفت سین، آینه، قرآن یا شاهنامه، شمع، تخم‌مرغ رنگ‌شده، ماهی قرمز و حافظ نیز روی سفره گذاشته می‌شوند.

نوروز یونسکو

در سال ۲۰۱۰، نوروز توسط یونسکو در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد و ۲۱ مارس به‌عنوان «روز جهانی نوروز» اعلام شد.