تقویم زرتشتی و شمسی: دو خویشاوند که در یک روز به دنیا نیامدند
تقویم هجری شمسی و تقویم یزدگردی هر دو از یک ریشهاند، اما مبدأ متفاوت، تاریخ کبیسهی متفاوت، و ساختار ماههای متفاوت باعث شده این دو خویشاوند، یکی نباشند.
ریشهی مشترک: ایران پیش از اسلام
هر دو تقویم از منظومهی تقویمهای خورشیدی ایرانیاند که سابقهاش به دوران هخامنشی و اشکانی بازمیگردد. دوازده ماه هر دو یکساناند: فروردین، اردیبهشت، خرداد، تیر، مرداد، شهریور، مهر، آبان، آذر، دی، بهمن، اسفند — همان نامهایی که از ایزدان و مفاهیم اوستایی گرفته شدهاند. هر دو سال را با نوروز آغاز میکنند و ریشهشان را در خورشید و فصلها میبینند، نه در ماه.
اما از اینجا به بعد، راههایشان جدا میشود.
تفاوت اول: مبدأ تاریخ
تقویم هجری شمسی سال اول خود را از هجرت پیامبر اسلام در ۶۲۲ میلادی میشمارد. اما نقطهی دقیق آغاز، نه روز هجرت، بلکه نوروز همان سال است — اعتدال بهاری ۶۲۲ میلادی. یعنی «هجری» بودنش فقط در شمارهی سال است، نه در ماهیت تقویم؛ این یک تقویم خورشیدی فصلی است که سال شمارشش را با هجرت همنشین کردهاند.
تقویم یزدگردی مبدأ دیگری دارد: تاجگذاری یزدگرد سوم در ۱۶ ژوئن ۶۳۲ میلادی، آخرین شاه ساسانی. این تاریخ تقریباً معادل سال ۱۱ هجری شمسی است.
نتیجه: بین دو تقویم حدود ده سال فاصله وجود دارد. وقتی ما در سال ۱۴۰۴ شمسی هستیم، تقویم زرتشتی فصلی سال ۱۳۹۴ را نشان میدهد.
تفاوت دوم: کبیسهی گمشده
سال خورشیدی ۳۶۵ روز و ربعی است. اگر هر چهار سال یک روز کبیسه نگذاری، تقویم هر سال یکچهارم روز از فصلها عقب میماند — و در هر ۱۲۰ سال یک ماه کامل جا میماند.
تقویم شمسی ایران از همان آغاز کبیسه را در نظر گرفت و نوروزش را به اعتدال بهاری میخکوب کرد.
تقویم یزدگردی اما در دورهای از تاریخ — احتمالاً از دوران اردشیر بابکان — کبیسه را کنار گذاشت. نتیجه فاجعهبار بود: نوروز زرتشتی آرام آرام از بهار خارج شد. تا زمان تاجگذاری یزدگرد سوم در ۶۳۲ میلادی، نوروز زرتشتی از اعتدال بهاری فاصله گرفته و به اواسط تابستان رسیده بود.
در قرنهای بعد، این دریفت ادامه یافت. امروز سه گونهی تقویم زرتشتی وجود دارد:
- فصلی (اصلاحشده): نوروز ۲۱ مارس — کبیسه دارد، نوروز ثابت در بهار
- شاهنشاهی (پارسیان هند): نوروز حدود ۱۷ اوت — بدون کبیسه، در تابستان
- قدیمی: نوروز حدود ۱۵ ژوئیه — بدون کبیسه، اوایل تابستان
اصلاح فصلی در اواخر قرن نوزدهم پیشنهاد شد و در قرن بیستم پذیرفته گشت. جالب اینجاست که این اصلاح تقریباً همزمان با تصویب تقویم رسمی ایران در ۱۳۰۴ شمسی اتفاق افتاد — دو تقویم مستقل از هم، به یک راهحل رسیدند.
تفاوت سوم: ساختار ماهها
در تقویم شمسی امروزی، طول ماهها نابرابر است: شش ماه اول ۳۱ روز دارند، پنج ماه بعدی ۳۰ روز، و اسفند ۲۹ یا ۳۰ روز. این نابرابری برای تطبیق با مدار واقعی زمین دور خورشید است.
در تقویم زرتشتی، همهی دوازده ماه دقیقاً ۳۰ روز دارند. جمع: ۳۶۰ روز. باقیماندهی پنج روز به عنوان روزهای مستقلی به نام «گاهانبار» یا «اندرگاه» در انتهای سال اضافه میشوند. این پنج روز نامهای مقدسی دارند که از بخشهای گاهان زرتشت گرفته شده:
- اهنود (Ahunavaiti)
- اشتود (Ushtavaiti)
- سپنتمد (Spenta Mainyu)
- وهوخشتر (Vohu Khshathra)
- وهشتواشت (Vahishtoishti)
این پنج روز با جشن هماسپتمیدیم همراه است؛ باور دارند روح نیاکان در این روزها به خانه بازمیگردد.
تفاوت چهارم: نام روزها در ماه
در تقویم زرتشتی — برخلاف شمسی — هر روز از ماه نام مستقل دارد. روز اول «اورمزد»، روز دوم «بهمن»، روز سوم «اردیبهشت» و به همین ترتیب تا روز سیام. وقتی نام روز و نام ماه یکی میشد — مثل «خرداد»روز در ماه «خرداد» — آن روز جشن بود. این سیستم نامگذاری در تقویم شمسی کنونی حذف شده است.
جمعبندی
دو تقویم، یک پدر — ایران باستان — اما دو سرنوشت متفاوت:
| شمسی | یزدگردی (فصلی) | |
|---|---|---|
| مبدأ | ۶۲۲ میلادی (هجرت) | ۶۳۲ میلادی (یزدگرد سوم) |
| سال ۱۴۰۵ شمسی | ۱۴۰۵ | ۱۳۹۴ |
| نوروز | ۲۱ مارس (ثابت) | ۲۱ مارس (ثابت — در فصلی) |
| طول ماه | ۲۹ تا ۳۱ روز | همیشه ۳۰ روز |
| روزهای اضافه | در اسفند | ۵ روز گاهان در انتها |
| نام روزها | ندارد | هر روز نام مستقل دارد |
تقویم شمسی ایرانیان از ابتدا سعی کرد با آسمان راه برود. تقویم یزدگردی قرنها بدون کبیسه از آسمان فاصله گرفت، تا اینکه اصلاح فصلی آن را دوباره به بهار بازگرداند. دو برادری که مسیر متفاوتی رفتند و امروز با فاصلهی ده سال، روبهروی هم میایستند — شبیه به هم، اما یکی نیستند.
نظرها (0)