تقویم دیلمی-گیلکی — ماه‌های نؤرۊز ما و پنجیک

گاه‌شمار دیلمی-گیلکی یکی از تقویم‌های کهن ایرانی است که در گیلان و دیلمان رواج داشته و ساختاری شبیه به تقویم تبری دارد، اما با ماه‌های متفاوت و آغاز سال جداگانه.

تاریخچه

این تقویم میراث گاه‌شمار باستانی ایرانیان است و گمان می‌رود از پیش از اسلام در منطقه دیلمان و گیلان به‌کار می‌رفته است. در فرهنگ مردم گیلان امروز نیز برخی مناسبت‌ها مانند «نؤرۊز ما» (ماه نوروز گیلکی) و آیین «شب چله» بر این پایه برگزار می‌شود.

ساختار

• ۱۲ ماه ۳۰ روزه: نؤرۊز ما، کۊرچ‌ما، أرئه‌ما، تیر ما، مۊردال‌ما، شریرما، أمیرما، آول‌ما، سیاما، دیاما، ورفن‌ما، اسفندارما.
• پنجیک: مانند پیتک تبری، پنجهٔ ۵ روزه (در سال کبیسه ۶ روزه) که میان ماه آول‌ما (ماه ۸) و سیاما (ماه ۹) قرار می‌گیرد.
• آغاز سال: حدود ۱۷ مرداد شمسی، با ماه «نؤرۊز ما».

تفاوت با تبری

هر دو تقویم ساختار «دوازده ماه ۳۰ روزه + پنجه» دارند، اما:

• نام ماه‌ها متفاوت است (گیلکی در برابر مازندرانی).
• آغاز سال متفاوت است (تبری: ۲ مرداد، گیلکی: حدود ۱۷ مرداد).
• روز اول هر ماه گیلکی به‌صورت میانهٔ ماه شمسی است نه ابتدای آن — این تقویم با شمسی به‌صورت دو نیمه (نیمهٔ اول/دوم ماه) جفت می‌شود.

نحوهٔ محاسبه

برای تبدیل از شمسی به گیلکی، روز ماه شمسی بررسی می‌شود: اگر ۱۵ یا کمتر باشد، در نیمهٔ دوم ماه گیلکی قبل قرار می‌گیرد، و اگر بیش‌تر باشد، در نیمهٔ اول ماه گیلکی جاری. به همین دلیل، ماه‌های گیلکی به‌صورت "تابلوی جفت‌شدهٔ نیمه‌ها" تعریف می‌شوند. سال گیلکی نیز ۱۹۴ تا ۱۹۵ کمتر از سال شمسی است.

کاربرد

در گیلان امروز، مناسبت‌های کشاورزی مانند زمان کاشت برنج، نوروز گیلکی، و آیین‌هایی چون «شب چله» با تقویم گیلکی همخوانی دارند. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای زنده نگه‌داشتن این گاه‌شمار صورت گرفته است.